Συμβουλευτική προσωπικής ανάπτυξης (personal life coaching) και Οδύσσεια: «Θυμός, φόβος, ματαίωση, καταστροφή και πώς να τα διαχειριστείς. Η πρόταση του Οδυσσέα»_Διασχολική επιμόρφωση φιλολόγων Ροδόπης (13/03/2026)

Τι να κάνεις όταν σου συμβεί το μεγάλο «ναυάγιο» και χάσεις όλα όσα έχεις; Πώς να αντιμετωπίσεις τον φόβο και να διαχειριστείς τον θυμό σου; Η ομηρική Οδύσσεια δίνει πρακτικές συμβουλές μέσα από παραδείγματα συγκεκριμένων περιστάσεων της ζωής του πολύπαθου Οδυσσέα.

Στο πρώτο μάθημα με τίτλο «Εκπαιδεύοντας τον Τηλέμαχο: ένα μάθημα ενηλικίωσης για όλες τις ηλικίες» δείξαμε ότι στην Οδύσσεια συντελείται η ενηλικίωση του Τηλέμαχου με τη βοήθεια της συμβουλευτικής υποστήριξης της Αθηνάς. Αν δεχτούμε ότι η ενηλικίωση από ψυχολογική και ηθική άποψη δεν επέρχεται αυτόματα με τη συμπλήρωση του 18^ου , του 20^ου ή του 60^ου έτους της ηλικίας, αλλά είναι ένα αγώνισμα που διαρκεί όσο και η ζωή του ανθρώπου. Αν δεχτούμε, ακόμη, ότι η ενηλικίωση εκδηλώνεται ως ωριμότητα, ανάληψη ευθύνης, φρόνηση, ορθή σκέψη και πράξη στις ποικίλες περιστάσεις του ανθρώπινου βίου, άρα και στις περιστάσεις που νιώθουμε θυμό, φόβο και βιώνουμε τη ματαίωση και την καταστροφή, τότε το ερώτημα είναι: ποιος είναι ο σκοπός της ενηλικίωσης από ηθική και ψυχολογική άποψη και γιατί να θεωρείται διαχρονικά ζητούμενο από την εποχή της ομηρικής Οδύσσειας μέχρι τις μέρες μας; Γιατί, απέναντι στους νήπιους και μωρούς συντρόφους του Οδυσσέα και τους υπερόπτες και άμυαλους μνηστήρες να τοποθετούνται ως παράδειγμα φρόνησης και εξέλιξης ο Οδυσσέας και ο Τηλέμαχος αντίστοιχα;

Αφού όμως ρωτάμε για τον σκοπό της ενηλικίωσης ας ακολουθήσουμε τον αριστοτελικό τρόπο σκέψης. Αν το κάθε τι σ’ αυτόν τον κόσμο έχει να επιτελέσει ένα έργο, τότε το έργο του εξαίρετου [σπουδαίου] ανθρώπου ως λογικού όντος, λέει ο Αριστοτέλης στα Ηθικά του, δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο από τέλειες και ωραίες πράξεις που οδηγούν στην ευδαιμονία. Άλλωστε, η ευδαιμονία για τον Αριστοτέλη είναι το ύψιστο αγαθό για τον άνθρωπο και ταυτίζεται με την ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με τους κανόνες της τέλειας αρετής. Ευδαιμονία σημαίνει καλή και ορθή πράξη (ευπραξία) και καλή ζωή (ευ ζην). Κατά συνέπεια, ο απώτερος σκοπός της ενηλικίωσης είναι η κατάκτηση του ύψιστου αγαθού που δεν είναι άλλο από την ευδαιμονία. Πράγματι, η ωριμότητα, η φρόνηση, η υπευθυνότητα, η ορθή σκέψη και πράξη που χαρακτηρίζουν τη συμπεριφορά του ψυχολογικά και ηθικά ενήλικου ατόμου, αποτελούν προϋποθέσεις της ευδαιμονίας του στις ποικίλες περιστάσεις του βίου του, γιατί η ευδαιμονία, όπως είπαμε, είναι ένα είδος «ενέργεια της ψυχής» σύμφωνη με την τέλεια αρετή.

Και τι είναι αυτή η αρετή που μας οδηγεί στην ευδαιμονία, δάσκαλε Αριστοτέλη, θα ρωτούσαμε; Αρετή είναι η σταθερή στάση που έχουμε απέναντι στα ανθρώπινα πάθη μας αλλά και οι ορθές πράξεις μας, θα απαντούσε. Αρετή δεν σημαίνει την απουσία παθών, όπως η ηδονή, ο θυμός και ο φόβος, αλλά τη σωστή στάση μας απέναντί τους. Ούτε μπορούμε να εκδηλώνουμε την αρετή της δικαιοσύνης και της ανδρείας όταν κοιμόμαστε ή όταν απλά και μόνον μελετάμε τις φιλοσοφικές θεωρίες περί αρετής χωρίς να πράττουμε πράξεις δικαιοσύνης και θάρρους. Και από τη σωστή στάση μας απέναντι στα πάθη, αλλά και από τις πράξεις μας εξαρτάται η ευδαιμονία μας. Είπαμε, για τον Αριστοτέλη ευδαιμονία σημαίνει «ευπραξία», σωστή πράξη και όχι μια παθητική κατάσταση. Και αν του ζητούσαμε να μας δώσει κάποια παραδείγματα σωστής πράξης και σωστής στάσης απέναντι στα πάθη , τότε εύκολα θα μπορούσε να μας παραπέμψει στην ομηρική Ιλιάδα και Οδύσσεια, τη βίβλο της συμβουλευτικής των Ελλήνων.

Ας πάρουμε λοιπόν πρώτα το πάθος του θυμού, της οργής.

Για τον Αριστοτέλη είναι ανθρώπινο να οργίζεται κάποιος. Οργιζόμαστε γιατί ως άνθρωποι έχουμε τη “δύναμη”, δηλαδή τη δυνατότητα, τα όργανα του σώματος, τη φυσιολογία που μας επιτρέπουν να οργιζόμαστε. Για τον Αριστοτέλη δεν είναι κακό και αξιοκατάκριτο να οργίζεται κάποιος, αρκεί όμως αυτό να γίνεται σύμφωνα με το δέον. Δηλαδή, δεν ψέγεται αλλά επαινείται αυτός που οργίζεται γι’ αυτά που πρέπει, με τον τρόπο που πρέπει και για όσο χρόνο πρέπει. Ενώ αυτός που θυμώνει υπερβολικά, ο οργίλος, ψέγεται γιατί οργίζεται με ανθρώπους που δεν πρέπει, για πράγματα που δεν πρέπει, ενώ συγχρόνως οργίζεται πιο γρήγορα και περισσότερο απ’ όσο πρέπει. Το ίδιο όμως καταδικάζεται από τον Αριστοτέλη και η έλλειψη της οργής, η αοργησία, κάτι εξαιρετικά σπάνιο, γιατί αυτός που δεν οργίζεται όταν τον αδικούν θεωρείται ανόητος και δείχνει ότι έχει χαρακτηριστικά δούλου.

Πολύ σωστά λοιπόν ο Όμηρος στην Ιλιάδα του, που η πρώτη λέξη της είναι η μήνις (ο θυμός του Αχιλλέα), δίνει το παράδειγμα της οργής στην υπερβολή της, αφού το θέμα του έπους αυτού είναι ο άγριος θυμός του Αχιλλέα, αυτός ο ολέθριος θυμός, σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του ποιητή, που στοίχισε τόσες ζωές στους Αχαιούς. Ο θυμός του Αχιλλέα είναι ένας λάθος και καταστροφικός θυμός γιατί παραβιάζει όλες τις παραμέτρους του δέοντος στην εκδήλωση της οργής. Είναι ένας λάθος θυμός γι’ αυτό και ψέγεται από τον Όμηρο με τον χαρακτηρισμό «ολέθριος». Είναι λάθος από την άποψη του δέοντος γιατί διαρκεί υπερβολικά, έχει μεγάλη ένταση, στρέφεται κατά του αρχηγού της εκστρατείας στον δέκατο χρόνο ενός εξαντλητικού πολέμου, διχάζει τον στρατό, και οδηγεί στην καταστροφή τόσο τον ίδιο τον Αχιλλέα που θύμωσε υπερβολικά όσο και πολλούς πολεμιστές που δεν είχαν θυμώσει καθόλου. Να, λοιπόν, ένα παράδειγμα εκδήλωσης και διαχείρισης του θυμού προς αποφυγή που μας δίνει ο Όμηρος με τον θυμό του Αχιλλέα. Αλλά και του Αγαμέμνονα, γιατί μονός καυγάς δεν γίνεται.

Στην περίπτωση όμως του Οδυσσέα έχουμε εξέλιξη σε ό,τι αφορά στη διαχείριση του θυμού. Ο Οδυσσέας, καθώς εξελίσσεται στη διάρκεια του δεκαετούς πολέμου και του δεκαετούς νόστου του και μετά από τόσα παθήματα που τον βρήκαν (ή τα προκάλεσε), τα πάει καλύτερα. Από τη σπηλιά του Κύκλωπα μέχρι το παλάτι με τους μνηστήρες έχει σημειώσει μεγάλη πρόοδο ο ήρωάς μας που ακόμη και το όνομά του «Οδυσσέας» παραπέμπει ετυμολογικά στον θυμό και προκαλεί την οργή θεού (Ποσειδώνα) και θνητών.

Το όνομα «Οδυσσεύς», που προέρχεται από το ρήμα «ὀδύσσομαι» (οργίζομαι, μισώ κάποιον) και σημαίνει «εξοργισμένος, αλλά και ο μισούμενος από τους θεούς, αυτός που έδωσε αφορμές δυσαρέσκειας», το έδωσε ο παππούς του (από την πλευρά της μητέρας του), ο Αυτόλυκος (Οδύσσεια 19:405).

Ας δώσουμε λοιπόν ένα παράδειγμα σωστής στάσης απέναντι στον θυμό που προτείνει ο Όμηρος ως σύμβουλος προσωπικής ανάπτυξης.

Βρισκόμαστε στην 20 ραψωδία (υ, τα προ της μνηστηροφονίας) και ο Οδυσσέας έχει επιστρέψει στην Ιθάκη πάνω στον εικοστό χρόνο της απουσίας του μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο, αγνώριστος από τη γυναίκα του και τους μνηστήρες. Τον απασχολεί το πρόβλημα της εξόντωσης των μνηστήρων, 108 στο αριθμό, και πώς θα τα καταφέρει μόνος αυτός με τον Τηλέμαχο και λιγοστούς πιστούς δούλους. Στη συνομιλία που προηγήθηκε με τη γυναίκα του στη 19 ραψωδία (υ, Οδυσσέως και Πηνελόπης ομιλία) δεν αποκαλύπτει την ταυτότητά του και στο τέλος αυτής της συνομιλίας τους αποσύρονται για να κοιμηθούν, εκείνη στο υπερώο και αυτός στον πρόδομο κατάχαμα πάνω σε δέρματα ζώων που έσφαζαν οι μνηστήρες στα γλέντια τους. Ύπνος όμως δεν τον παίρνει. Πλαγιασμένος αγρυπνούσε, γιατί ο νους του μελετούσε πώς θα αφανίσει τους μνηστήρες. Και μέσα στην αγρύπνια και στις φροντίδες του νου του βλέπει κάποιες δούλες του σπιτιού του να βγαίνουν έξω από το παλάτι όλο γελάκια και χαρούλες, για να πάνε να πλαγιάσουν με τους μνηστήρες. Και τότε:

Πήγε να σπάσει στα στήθη η καρδιά του, μην ξέροντας τι να διαλέξει ο νους του:

να πεταχτεί ξοπίσω τους, μια μια να τις σκοτώσει;

να τις αφήσει να κυλιστούν στον έρωτα με τους ξετσίπωτους μνηστήρες,

για τελευταία κι ύστατη φορά; Σκύλιαζε μέσα του η καρδιά.

«πολλὰ δὲ μερμήριζε κατὰ φρένα καὶ κατὰ θυμόν», υ 10,

κραδίη δέ οἱ ἔνδον ὑλάκτει., υ 13

Το άδικο τον πνίγει τον οργισμένο Οδυσσέα και ο θυμός του φουντώνει. Υπηρέτριες του σπιτιού τρία χρόνια τώρα γλεντούν με τους μνηστήρες που αφανίζουν το βιός του. Και το όργανο που γίνεται αποδέκτης αυτής της ταραχής είναι και πάλι η καρδιά. Τα πάθη πλήττουν την καρδιά. Και αν δεν τιθασευτούν από την αρετή, τότε η καρδιά ραγίζει. Και μερικές φορές σπάει. Το λέμε και στη γλώσσα μας: «ράγισε η καρδιά του από τη στεναχώρια». Ακούγεται ως μεταφορά αλλά μερικές φορές είναι κυριολεξία και συμβαίνει στην πραγματικότητα. Τότε, όταν κάποιος υποστεί καρδιακό επεισόδιο, όταν ραγίζει η καρδιά του από τη μεγάλη του στεναχώρια, λέμε ότι «τον πρόδωσε η καρδιά του». Αν η αβάσταχτη στεναχώρια ραγίζει την καρδιά, ο άγριος θυμός τη βασανίζει, την αποδυναμώνει και την αποπροσανατολίζει. Για την επίτευξη όμως ενός στόχου πρέπει ο νους και η καρδιά να έχουν συνοχή, να συντονίζονται για να συνεργάζονται. Ο νους καταστρώνει το σχέδιο και η καρδιά, δηλαδή το συναίσθημα, έλκει το γεγονός της πραγμάτωσής του. Ο νους του Οδυσσέα μελετούσε την εξόντωση των μνηστήρων, η καρδιά του όμως αποσυντονίστηκε από τον θυμό που του προκάλεσε ξαφνικά η συμπεριφορά των υπηρετριών του παλατιού του. Και προσώρας έχασε τον στόχο του. Είπαμε, η προσήλωση στον στόχο απαιτεί συνεργασία νου και καρδιάς. Ο νους καταστρώνει το σχέδιο, αναζητά τρόπους πραγμάτωσής του, αποσαφηνίζει τις λεπτομέρειες και εκφράζει τη σαφή πρόθεση δράσης. Αυτά είναι η δουλειά του νου. Χωρίς όμως τον συντονισμό με την καρδιά και το καλύτερο σχέδιο μένει ανεφάρμοστο. Η καρδιά πρέπει να βρίσκεται σε κατάσταση συνοχής, να μην ταράζεται δηλαδή από πάθη που την αποσυντονίζουν.

Η ομηρική παρομοίωση για την κατάσταση αυτή αποσυντονισμού και αποσυνοχής (decoherence) της καρδιάς δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο παραστατική και εύγλωττη:

Σκύλιαζε μέσα του η καρδιά.

Πώς, γύρω στ᾽ άπλερά της κουταβάκια, γαβγίζει η σκύλα

τον ξένο που δεν ξέρει, έτοιμη να χυμήξει πάνω του,

όμοια κι εκείνος γάβγιζε, έβραζε ο θυμός με την ξεδιαντροπιά τους.

Και τότε τι κάνει ο πολυμήχανος Οδυσσέας, όταν διαπιστώνει ότι η καρδιά του έχει αποσυντονιστεί λόγω του θυμού του και τον αποπροσανατολίζει από τον στόχο του που είναι ένας και μόνο, η εξόντωση των μνηστήρων και η αποκατάστασή του στον θρόνο και τα αγαθά του; Τι κάνει; Ποιες είναι οι τεχνικές που εφαρμόζει για να αποκαταστήσει τη συνοχή της καρδιάς απελευθερώνοντάς την από τον άγριο και ανεξέλεγκτο θυμό;

Τι κάνει;

Πρώτα της μιλάει. Απευθύνεται στην καρδιά του. Της μιλάει και την εμψυχώνει θυμίζοντάς της παρόμοιες περιστάσεις από το παρελθόν. Της ζητάει να θυμηθεί τι έκανε τότε και κατάφερε να ξεφύγει από τον χαμό. Θυμήσου τι έκανες τότε, της λέει, και ξανακάνε το ίδιο για να γλιτώσουμε και τώρα. Δηλαδή, της ζητάει να ηρεμήσει, να επιστρέψει σε κατάσταση συνοχής, να ξαναβρεί τον στόχο που έθεσε το μυαλό και να συντονιστεί μαζί του. Στην αρχή της μιλάει θυμίζοντάς της την παρόμοια κατάσταση του έσχατου κινδύνου που έζησε στην σπηλιά του Κύκλωπα. Της μιλάει και τη μαλώνει, αλλά δεν μένει στα λόγια μόνο. Γιατί η καρδιά είναι τόσο ταραγμένη που δεν ακούει τίποτε. Για να ακούσει χρειάζεται ένα σκούντημα, μια εξωτερική ώθηση, μια βίαιη πίεση για να εξαναγκαστεί να ξυπνήσει από αυτό το όνειρο του θυμού και να ξεμπλοκαριστεί. «Θωρακικές συμπιέσεις καρδιακής ανάνηψης» εφαρμόζει ο Οδυσσέας μαζί με τα εμψυχωτικά λόγια. Εφαρμόζει συμπιέσεις του θώρακα στο ύψος του στέρνου, με στόχο την συμπίεση της καρδιάς και την μετακίνηση αίματος στον εγκέφαλο, θα έλεγε ένας γιατρός που θα παρατηρούσε τον Οδυσσέα να χτυπάει το στήθος του στο ύψος της καρδιάς. Ελλείψει απινιδωτή εφαρμόζει με τα λόγια και τα χέρια του ένα συνδυασμό πιέσεων και λόγων, προκειμένου να επανεκκινήσει την καρδιά του, κάτι που μοιάζει με την τεχνική της καρδιοαναπνευστικής αναζωογόνησης. (ΚΑΡΠΑ).

Μιλώντας τότε τα ᾽βαλε με την καρδιά του, τα στήθη του χτυπώντας:

«Καρδιά μου, κράτα! Κράτησες άλλοτε και πιο σκυλίσιο πόνο,

όταν ο Κύκλωπας, άγριος κι ασυγκράτητος, σου έφαγε

γενναίους συντρόφους· κι όμως εσύ δεν δείλιασες, ώσπου

το κοφτερό μυαλό σου σ᾽ έβγαλε έξω απ᾽ τη σπηλιά, κι ας βρέθηκες

στο χείλος του χαμού.»

Καρδιά μου κράτα, τέτλαθι δη κραδίη, της λέει και την ξυπνάει, την ξεμπλοκάρει από τον θυμό χτυπώντας το στήθος του. Και αυτή η τεχνική συνδυασμού λόγου και χτυπημάτων, κάτι σαν ενεργειακό tapping δηλαδή, έχει αποτελέσματα στην αποκατάσταση της συνοχής στη λειτουργία της καρδιάς.

Έτσι μιλώντας, μάλωνε με την καρδιά του, κι αυτή τον άκουσε

και συγκρατήθηκε, να μην ξεσπάσει η τόση οργή της. (υ, 16-17)

Ὣς ἔφατ᾽, ἐν στήθεσσι καθαπτόμενος φίλον ἦτορ·

τῷ δὲ μάλ᾽ ἐν πείσῃ κραδίη μένε τετληυῖα

Και, αφού η καρδιά του Οδυσσέα απελευθερώνεται από τον θυμό, επιστρέφει στο έργο της που δεν είναι άλλο από την έλξη του επιθυμητού γεγονότος από το ενεργειακό πεδίο όλων των πιθανοτήτων, όπου εκεί υπάρχει μόνο ως δυνατότητα. Είπαμε, ο νους εκπέμπει την ξεκάθαρη πρόθεση του Οδυσσέα αναζητώντας σχέδιο εξόντωσης των μνηστήρων, ενώ η συντονισμένη με τον νου σε λειτουργία συνοχής καρδιά του έλκει σαν μαγνήτης το γεγονός. Και πώς γίνεται αυτό; Τα περιγράφει ο Όμηρος με κάθε λεπτομέρεια.

Αφού η καρδιά υπάκουσε και συγκρατήθηκε, ο νους καταγινόταν πάλι με τη βασανιστική σκέψη του τρόπου εξόντωσης των μνηστήρων, μόνος αυτός ο Οδυσσέας απέναντι στους πολλούς μνηστήρες. Αλλά και η καρδιά έκανε τη δική της δουλειά, προσελκύοντας το γεγονός της επίλυσης του προβλήματος, γιατί τότε φάνηκε πλάι στον Οδυσσέα η Αθηνά με τη μορφή θνητής γυναίκας ως σύμβουλος και βοηθός. «Γιατί μένεις ξάγρυπνος, του λέει, και βασανίζεσαι με σκέψεις, ενώ έχεις αυτό που τόσο επιθυμούσες και βρίσκεσαι επιτέλους στο σπίτι σου, στη γυναίκα και το παιδί σου» Αυτός, όμως, το βιολί του. «Δίκιο έχεις θεά, σωστά τα λες, αλλά πώς θα βάλω εγώ χέρι στους μνηστήρες, ένας εγώ και αυτοί πολλοί!» Και η Αθηνά του θυμίζει ότι είναι θεά και βρίσκεται πάντα στο πλευρό του και θα πρέπει επιτέλους αυτός ο καχύποπτος πολυμήχανος Οδυσσέας να της έχει εμπιστοσύνη. Γιατί μόνος αυτός με τη θεά στο πλευρό του θα πετύχαινε πολύ μεγαλύτερα κατορθώματα από αυτό της εξόντωσης των μνηστήρων. Και αφού τον εμψύχωσε, και τον διαβεβαίωσε ότι «σύντομα θα αναδυθεί από τον βυθό της συμφοράς του», για να καθησυχάσει το ανήσυχο μυαλό του, έχυσε γλυκό ύπνο πάνω στα βλέφαρά του, λύνοντας τα βάρη της ψυχής του.

Με την καρδιά του Οδυσσέα απελευθερωμένη από τον θυμό, αρχίζει η ενεργοποίηση της αρετής της ανδρείας που θα του επιτρέψει να αντιμετωπίσει τους μνηστήρες. Όχι πως δεν φοβάται ο Οδυσσέας για την έκβαση αυτής της αντιπαράθεσης. Πώς θα μπορούσε άλλωστε ένας τόσο μυαλωμένος και τόσο προσεκτικός στους υπολογισμούς του ήρωας, όπως αυτός, να αγνοεί τις αντικειμενικές δυσκολίες ενός τέτοιου εγχειρήματος; 108 οι μνηστήρες και άλλες τόσες οι οικογένειές τους που θα αντιμετωπίσει την εκδίκησή τους όποιος επιχειρήσει να βάλει χέρι πάνω τους. Η γνώση και η λογική ανάλυση μάλλον ενισχύουν τους δισταγμούς των μυαλωμένων ανθρώπων και αυξάνουν τους φόβους τους σε τέτοιες περιπτώσεις που ο συσχετισμός δυνάμεων είναι τόσο έκδηλα άνισος. Την ανάλυση την κάνει ο νους. Αυτός υπολογίζει αριθμητικά δεδομένα και στατιστικές πιθανότητες. Η καρδιά όμως λειτουργεί αλλιώς. Και η ανδρεία είναι αρετή ηθική, δηλαδή αρετή της καρδιάς και όχι της στενής λογικής, μας λέει ο Αριστοτέλης.

Η ανδρεία ως αρετή, κατά τον Αριστοτέλη, είναι μεσότητα που αφορά στη στάση μας απέναντι στα φοβερά, και βρίσκεται ως μεσότητα ανάμεσα στα δύο άκρα, της έλλειψης από το ένα μέρος, που ονομάζεται δειλία, και της υπερβολής από το άλλο, που ονομάζεται θρασύτης. Και ανδρείος, κατά τον Αριστοτέλη, δεν είναι αυτός που δεν φοβάται, αλλά αυτός που αντιμετωπίζει και που φοβάται τα πράγματα που πρέπει, για τον λόγο που πρέπει, με τον τρόπο που πρέπει και τη στιγμή που πρέπει. Γιατί ο ανδρείος, αυτός δηλαδή που δείχνει θάρρος απέναντι στα φοβερά, πάσχει και πράττει με τρόπο που είναι ο σωστός για την περίσταση και σύμφωνα με τον λόγο. Δεν είναι η αφοβία που χαρακτηρίζει τον ανδρείο αλλά το ότι υπομένει τα φοβερά και πράττει τα έργα της ανδρείας για χάρη του ωραίου (του καλού ένεκα, Ηθικά Γ,7). Γιατί είναι ωραίο και δίκαιο το να αντιμετωπίσει ο Οδυσσέας τους μνηστήρες που έχουν κάνει κατάληψη στο παλάτι του, σπαταλούν το βιός του, θέλουν να του πάρουν τη γυναίκα, να σκοτώσουν τον γιο του και τον ίδιο.

Ο Όμηρος, με τη στάση του Οδυσσέα απέναντι στα πάθη, όπως είναι η ηδονή, το ευχάριστο συναίσθημα δηλαδή, ο θυμός και ο φόβος, μας δίνει μαθήματα συμβουλευτικής, αρκεί να διατυπώσουμε με σαφήνεια το ερώτημα. Πώς διαχειριζόμαστε τον θυμό μας, δάσκαλε Όμηρε; Και ο Όμηρος απαντά μέσα από την Οδύσσειά του: κάνε όπως ο Οδυσσέας και υπόταξε τον θυμό στη λογική και τη φρόνηση. Μη χάνεις τη μεγάλη εικόνα, τον στόχο σου, την αποστολή σου, τυφλωμένος από τον θυμό σου. Συγκράτησε τον θυμό σου και απελευθέρωσε την καρδιά σου από την τυραννία του. Τέτλαθι δη κραδίη, «βάστα καρδιά μου»! Αυτό κάνε!

Και καλά με τον θυμό, αλλά τι κάνουμε όταν αντιμετωπίζουμε τον έσχατο κίνδυνο του αφανισμού της ύπαρξής μας; Ποια στάση παίρνουμε απέναντι στο πιο φοβερό από όλα τα δεινά, τον θάνατο, όταν τον βλέπουμε με τα ίδια μας τα μάτια ως κάτι αναπόφευκτο;

Η απάντηση του Ομήρου ως συμβούλου προσωπικής ανάπτυξης είναι: υπομονή και εμπιστοσύνη!

Ας ακούσουμε την πρώτη από τις δύο σχετικές ιστορίες του Οδυσσέα που αφορούν στη διαχείριση του φόβου την ώρα του έσχατου κινδύνου. Τις αφηγείται μάλιστα και τις δύο ο ίδιος ο Οδυσσέας σε πρώτο πρόσωπο στο νησί των Φαιάκων.

Ο Οδυσσέας μετά τους Κίκονες, τους Λωτοφάγους και τον Κύκλωπα, φτάνει στο νησί του Αιόλου. Ο Αίολος, ο ταμίας των ανέμων, αφού φιλοξένησε τον Οδυσσέα και τους συντρόφους που του είχαν απομείνει, τους ξεπροβόδησε δίνοντάς τους έναν ασκό όπου είχε κλείσει μέσα όλους τους ενάντιους ανέμους, αφήνοντας μόνο τον ζέφυρο ελεύθερο να φυσά από πίσω τους για να τους οδηγήσει στην Ιθάκη. Εννιά μέρες αρμένιζαν και τη δέκατη άρχισαν να φαίνονται οι φωτιές από την πατρική τους γη. Τότε, τη δέκατη αυτή ημέρα, ο Οδυσσέας παραδόθηκε στον γλυκό ύπνο, αφήνοντας τη διακυβέρνηση του καραβιού του στους συντρόφους. Και αυτοί, νομίζοντας ότι ο ασκός είχε μέσα δώρα από χρυσό και ασήμι, τον άνοιξαν και ξεχύθηκαν οι ενάντιοι άνεμοι μανιασμένοι στο πέλαγος, άρπαξε το καράβι η θύελλα, και εξαφανίστηκε το νησί από τον ορίζοντά τους, ενώ ήταν τόσο κοντά. Τότε ξυπνάει και ο Οδυσσέας μες στον χαλασμό και βλέποντας τι είχε συμβεί, βυθίστηκε για μια στιγμή στην απελπισία και σκέφτηκε να βάλει τέλος στη ζωή του, πέφτοντας στη θάλασσα:

«Απότομα ξυπνώντας τότε εγώ», μας λέει,

«παρ᾽ όλο μου το θάρρος, για λίγο ταλαντεύθηκα:

ν᾽ αφήσω το καράβι πέφτοντας στο πέλαγος για να πνιγώ;

να κάνω αμίλητος υπομονή για να απομείνω ζωντανός;

Διάλεξα την υπομονή, κι έμεινα εκεί· ως το κεφάλι καλυμμένος,

κούρνιασα στο πλοίο· και τα πλεούμενα στο μεταξύ, στο έλεος

μιας θύελλας φριχτής…» (κ, 49-55)

Ο Οδυσσέας σκέφτεται για μια στιγμή την αυτοκτονία προκειμένου να γλιτώσει από όλα τα δεινά και τις ταλαιπωρίες που τον περίμεναν. Και δεν ήταν και λίγες αυτές. Για μια στιγμή, για λίγο, και μέσα στην απελπισία του, στο δίλημμα να ζει κανείς ή να μη ζει, σκέφτηκε σαν τον Άμλετ του Σαίξπηρ την επιλογή της αυτοκτονίας. «Για λίγο ταλαντεύθηκε…», μας λέει. Αλλά ο Οδυσσέας ξαναβρήκε το θάρρος του, ακόμη και μέσα στην απελπιστική κατάσταση στην οποία βρέθηκε. Και τότε η καρδιά του ενεργοποίησε την αρετή της ανδρείας. Γιατί ο ανδρείος, όπως μας λέει και ο Αριστοτέλης, είναι κατά βάθος αισιόδοξος, ενώ ο δειλός απαισιόδοξος. Ταλαντεύθηκε για λίγο μόνο ο Οδυσσέας ο Έλληνας, και έκανε τέλος την επιλογή του, όπως μας λέει: «Διάλεξα την υπομονή, κι έμεινα εκεί» [ἀλλ᾽ ἔτλην καὶ ἔμεινα…]. Ο πολύτλας, δηλαδή ο πολυβασανισμένος Οδυσσέας, που πολλά βάσανα «έτλη», δηλαδή υπέφερε, άντεξε και σήκωσε, για μια φορά ακόμη επιλέγει να σηκώσει (αυτή είναι η σημασία του ρήματος «έτλην»: σηκώνω, αντέχω, υπομένω, κουβαλώ, ανέχομαι) και αυτό το βάρος, κι έτσι να αντέξει και αυτή τη συμφορά.

Απέναντι στα φοβερά και σ’ αυτά που προσώρας μας απελπίζουν τι κάνουμε, σύμβουλε Όμηρε; Υπομονή κάνουμε, όπως ο Οδυσσέας, μας απαντά ο coach. Το να κάνεις υπομονή σημαίνει ότι αναγνωρίζεις πως όλα είναι προσωρινά και όλα αλλάζουν. Τίποτε δεν μένει για πάντα. Ούτε τα προβλήματά μας. Ούτε καν η απελπισία η ίδια. Άφησέ τη, λοιπόν, να περάσει και να φύγει. Μην την κρατάς. Κάνε μόνο υπομονή μέχρι να φύγει… Θέλει τον χρόνο της. Έτσι δείχνεις ανδρεία και θάρρος. Γιατί ο ανδρείος επιλέγει και αντιμετωπίζει τα φοβερά πράγματα επειδή αυτό είναι ωραίο, ή γιατί θα ήταν άσχημο, να μην το κάνει έτσι, μας λέει ο Αριστοτέλης. Η αυτοκτονία ως επιλογή προκειμένου να γλιτώσει κάποιος από κάτι δυσάρεστο και οδυνηρό, δεν δείχνει άνθρωπο ανδρείο. Ίσα ίσα δείχνει άνθρωπο δειλό, συνεχίζει ο Αριστοτέλης και επιμένει: «γιατί το να αποφεύγει κανείς τα οχληρά και κουραστικά πράγματα είναι καθαρή μαλθακότητα. Και αν δέχεται κάποιος τον θάνατο [αυτοκτονώντας] δεν είναι γιατί πρόκειται για κάτι το ωραίο, αλλά για να γλιτώσει από ένα κακό.» Αυτά λέει ο φιλόσοφος και φαίνεται να συμφωνεί απόλυτα με τη συμβουλευτική προσωπικής ανάπτυξης του Ομήρου μέσα από το παράδειγμα της συμπεριφοράς του Οδυσσέα σε περιστάσεις φόβου και απελπισίας. [Ηθικά, Γ’, 7].

Αλλά κάποτε συμβαίνει το μεγάλο ναυάγιο στη ζωή σου. Δεν χάνεται απλά το νησί σου από τον ορίζοντα, εσύ όμως είσαι ακόμη ασφαλής στο πλοίο σου, αν και απελπισμένος που έχασες την ευκαιρία της εύκολης σωτηρίας σου. Δεν αναβάλλεται μόνον ο νόστος σου, η επιστροφή στην πατρίδα, που τόσο επιθυμούσες. Όχι, το μεγάλο ναυάγιο σημαίνει πως ήρθε το τέλος σου. Είσαι πλέον ναυαγός στην αφιλόξενη φουρτουνιασμένη θάλασσα, χωρίς πλοίο, χωρίς σχεδία, χωρίς έστω κάποια ελάχιστη αίσθηση ασφάλειας. Και τότε τι κάνεις; Τι κάνεις όταν πλέον ζεις την καταστροφή και τα χάνεις όλα; Ξεκόλλα απ’ τη σχεδία αυτή είναι η συμβουλή του Ομήρου.

Αυτή είναι η δεύτερη ιστορία συμβουλευτικής από την ομηρική Οδύσσεια που αναφέρουμε ως παράδειγμα στάσης απέναντι στην καταστροφή.

Βρισκόμαστε στην 5^η ραψωδία (ε Οδυσσέως σχεδία). Ο Οδυσσέας, επιτέλους, φεύγει από το νησί της Καλυψώς, ύστερα από εντολή του Δία. Η Καλυψώ η ίδια φροντίζει για το ταξίδι του. Με τις οδηγίες της φτιάχνει τη σχεδία του, εφοδιάζεται με προμήθειες, ντύνεται με ρούχα που μοσχομύριζαν και αποπλέει με ούριο άνεμο που στέλνει η ίδια η Καλυψώ. Δεκαεφτά μέρες ταξιδεύει σε καλοτάξιδη θάλασσα και τη δέκατη όγδοη μέρα φάνηκαν τα βουνά του νησιού των Φαιάκων. Και τότε συνέβη ξαφνικά αυτό που πάντοτε μόνο ξαφνικά συμβαίνει: η μεγάλη καταστροφή. Ο θυμωμένος Ποσειδώνας, επιστρέφοντας από τους Αιθίοπες, βλέπει τον Οδυσσέα, θυμάται που του τύφλωσε τον γιο του τον Πολύφημο, και σηκώνει τρικυμία με θυελλώδεις ανέμους. Λύθηκαν τα γόνατα του ανδρείου Οδυσσέα, λύγισε η ψυχή του, βάρυνε η γενναία του καρδιά και ένιωσε πως ήρθε πια η ώρα της έσχατης δοκιμασίας. Έναντι θανάτου. Τι ωραία που θα ήταν να σκοτωνόταν στον πόλεμο της Τροίας. Θα είχε τύμβο και τιμές και δόξα. Τώρα θα έχει ένα ατιμωτικό θάνατο. Θα τον φάνε τα ψάρια και θα τον ξεβράσουν τα κύματα σε κάποια ακτή. Αυτές είναι οι σκέψεις του πολυμήχανου Οδυσσέα που νιώθει τελείως αμήχανος μέσα στην καταστροφή. Και το ναυάγιο συμβαίνει έτσι όπως το φοβόταν. Η σχεδία του διαλύθηκε και βρέθηκε να κρατιέται από τα απομεινάρια της. Κυριολεκτικά σανίδα σωτηρίας φαίνονταν στο νου του αυτά τα ξύλα για τον πολυβασανισμένο Οδυσσέα. Και τότε την ώρα του έσχατου κινδύνου, εμφανίζεται και η σωτηρία του. Η αληθινή του σωτηρία. Εμφανίζεται μέσα από τα κύματα σαν μαυροπούλι η Ινώ που τη λένε και Λευκοθέα, θαλάσσια νύμφη τώρα που κάποτε σαν θνητή πολλά είχε υποφέρει, και του προφητεύει τη σωτηρία του δίνοντάς του και οδηγίες για να την πετύχει:

«Δύσμοιρε, γιατί ο κοσμοσείστης Ποσειδών τόσο πολύ μαζί σου τα ᾽βαλε;

γιατί σου σπέρνει τόσα πάθη;

Κι όμως, παρ᾽ όλο τον θυμό του, δεν θα μπορέσει να σε θανατώσει.

Να κάνεις μόνο ό,τι σου πω, και δεν μου φαίνεσαι ασύνετος:

βγάλε από πάνω σου αυτά τα ρούχα, ξέχασε τη σχεδία σου

και χάρισέ τη στους ανέμους· βάλε

τα δυνατά σου να κολυμπήσεις μ᾽ απλωτές, νόστο να βρεις

στη χώρα των Φαιάκων, όπου η μοίρα σου σου γράφει να γλιτώσεις.

Πάρε και τούτο το άφθαρτο μαγνάδι, ζώσε μ᾽ αυτό το στέρνο σου,

και φόβος πια θανάτου δεν θα σ᾽ απειλήσει,

μήτε και τ᾽ άλλα πάθη…»

Ξεκόλλα από τη σχεδία, βγάλε τα ρούχα σου, μείνε γυμνός και κολύμπα με όλες σου τις δυνάμεις να φτάσεις στη στεριά. Εκεί θα γλιτώσεις. Είναι η μοίρα σου, αλλά δεν θα σου χαριστεί η σωτηρία χωρίς κόπο. Πρέπει τη μοίρα της σωτηρίας σου να την επιλέξεις εσύ και να αγωνιστείς με όλες σου τις δυνάμεις για να την κερδίσεις. Αυτόν τον δρόμο σωτηρίας του έδειξε η Ινώ που τη λένε και Λευκοθέα, η λευκή θεά, η θεά του αφρού των κυμάτων που προστατεύει και καθοδηγεί τους ναυτικούς.

Και ο Οδυσσέας αναγκάζεται στο τέλος να υπακούσει στις οδηγίες της θεάς. Δεν έχει και άλλη επιλογή, μιας και τα τελευταία ξύλα της σχεδίας του διαλύθηκαν από το πελώριο κύμα του Ποσειδώνα. Και έτσι σώθηκε.

Σώθηκε γιατί, επιτέλους, ξεκόλλησε από τη σχεδία του. Αναγκάστηκε να ξεκολλήσει. Ξεκόλλησε από «το έχει» του, την ψευδαίσθηση της ασφάλειας που είχε. Έμεινε γυμνός χωρίς να έχει τίποτε άλλο να κρατηθεί πέρα από το είναι του. Το γυμνό σώμα του και την ψυχή του. Κι έτσι σώθηκε. Γιατί, όταν εμπιστεύτηκε τη σωτηρία στο είναι του, ήρθαν στο πλευρό του βοηθοί οι θεϊκές δυνάμεις, η Ινώ-η Λευκοθέα πρώτα, και η Αθηνά ύστερα, που σταμάτησε όλους τους ενάντιους ανέμους, έδεσε τον δρόμο τους, τους πρόσταξε ανάπαυλα και τους κατεύνασε.

Άφησε τη σχεδία του στους ανέμους, ο πολυμήχανος Οδυσσέας. Εγκατέλειψε το άκαμπτο σχήμα με τα πολύτιμα ρούχα, αντάξια του ονόματος και της φήμης που τον βάραιναν, έγινε ο Κανένας και σαν «ο Κανένας» βούτηξε γυμνός στη φουρτουνιασμένη θάλασσα όλων των ανοιχτών δυνατοτήτων. Στον έσχατο κίνδυνο εμπιστεύτηκε «το είναι» του κι όχι «το έχει του». Γιατί αυτή είναι η ύψιστη πράξη εμπιστοσύνης απέναντι στον κίνδυνο: να εμπιστευτείς το είναι σου και όχι το έχει σου.

Κι έτσι σώθηκε. Όχι, χωρίς αγώνα, βέβαια! Κι έτσι έμαθε το μάθημα, ο δύσπιστος, καχύποπτος, πανούργος Οδυσσέας. Έναντι θανάτου, δηλαδή μπροστά στον θάνατο και με πιθανό τίμημα τον θάνατο, του δόθηκε η ύψιστη αλήθεια. Και αυτή την αλήθεια τη μεταφέρει και σε εμάς ο Όμηρος ως σύμβουλος προσωπικής ανάπτυξης όταν ζούμε το μεγάλο ναυάγιο: «Θέλεις να σωθείς; Ξεκόλλα απ’ τη σχεδία! Ξεκόλλα από την ψευδαίσθηση της ασφάλειας που έφτιαξες με τα ευτελή υλικά που είχες διαθέσιμα. Ξεκόλλα από τη σχεδία, βούτηξε γυμνός στη θάλασσα των άπειρων δυνατοτήτων και κολύμπα με όλο σου το είναι πρόσω κατά πάνω στον κίνδυνο, αν θέλεις να σωθείς!»

Συνοψίζοντας, λοιπόν, το δεύτερο μάθημα προσωπικής συμβουλευτικής του Ομήρου που αφορά στη στάση μας απέναντι στον θυμό, τον φόβο, την απελπισία, τη ματαίωση και την καταστροφή θα λέγαμε ότι η πρόταση του coach Ομήρου είναι:

Σε περιστάσεις θυμού και φόβου: Υπομονή, θάρρος και αισιοδοξία. Γιατί για χάρη του ωραίου αξίζει να υπομένει κανείς και να πράττει τα έργα της ανδρείας.

Σε περιστάσεις ματαίωσης και καταστροφής: Εμπιστοσύνη στο είναι σου, που είναι άφθαρτο και αναλλοίωτο, και όχι στην επισφαλή εξωτερική πραγματικότητα . Γιατί αν δεν πνιγείς μια φορά, ο κατακλυσμός κρατάει μια ζωή. Και να πνιγείς εδώ σημαίνει να αφανίσεις τον εγωισμό σου, το άκαμπτο σχήμα σου, τη φήμη και το όνομά σου, τη σχεδία σου δηλαδή, που θέλει την εξωτερική ασφάλεια, και να εμπιστευτείς τη ζωή σου στο είναι σου, στο θεϊκό στοιχείο μέσα σου, που είναι άφθαρτο, ακλόνητο και ατρόμητο.

Δημήτρης Βλάχος

Η παραπάνω εισήγηση βασίζεται και εμβαθύνει στο βιβλίο των Δημήτρη Βλάχου & Κωνσταντίνου Βλάχου, Ξεκόλλα από τη σχεδία! Μαθήματα ζωής από την ομηρική Οδύσσεια, εκδόσεις Ρώμη 2023.

Ολόκληρο το βιβλίο Ξεκόλλα από τη σχεδία! Μαθήματα ζωής από την ομηρική Οδύσσεια είναι ηχογραφημένο και προσφέρεται δωρεάν στο spotify στον λογαριασμό των glossonauts. Κάντε κλικ σε κάθε κεφάλαιο παρακάτω για να το ακούσετε.

Πρόσφατα άρθρα

Ιστορικό

Pin It on Pinterest