«Όταν σπάει το κοχύλι»
Ο Άρχοντας των Μυγών του Γκόλντινγκ ανάμεσα στον Θουκυδίδη, τους σοφιστές και τη νεωτερική αγωνία[1]
Ο Άρχοντας των Μυγών του William Golding έχει συχνά διαβαστεί ως μια απαισιόδοξη αλληγορία για την ανθρώπινη φύση. Όμως μια τέτοια ανάγνωση, αν μείνει μόνη της, αδικεί το βάθος του έργου. Το μυθιστόρημα δεν μιλά απλώς για το «κακό μέσα στον άνθρωπο», αλλά για κάτι πιο ανησυχητικό: για τη διάλυση της πολιτικής κοινότητας όταν ο λόγος παύει να δεσμεύει και η ανάγκη αναλαμβάνει την εξουσία.
Το μυθιστόρημα πρωτοκυκλοφόρησε το 1954 και αφηγείται την ιστορία μιας ομάδας Βρετανών αγοριών που, μετά από συντριβή αεροπλάνου πάνω σε ακατοίκητο τροπικό νησί, προσπαθούν να οργανώσουν δική τους κοινωνία χωρίς ενήλικες. Στην αρχή επιχειρούν να κρατήσουν τάξη και κανόνες, αλλά βαθμιαία η κοινότητα αυτή διαλύεται και βυθίζεται σε βία και χάος.
Το έργο θεωρείται κλασικό της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σημαντικό τόσο για το ύφος του όσο και για τα φιλοσοφικά και κοινωνικά θέματα που θέτει ιδιαίτερα για εμάς σήμερα.
Το νησί των παιδιών στον Άρχοντα των Μυγών δεν είναι ένας φυσικός παράδεισος που εκφυλίζεται. Είναι εξαρχής ένας χώρος πολιτικός: εκεί συγκροτείται συνέλευση, εκλέγεται ηγεσία, θεσπίζονται κανόνες. Η μπουρού, το σπειροειδές θαλάσσιο κοχύλι στο έργο αυτό, σύμβολο λόγου και ισονομίας, δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο με το οποίο συγκαλείται η συνέλευση, είναι ο όρος δυνατότητας ύπαρξης της κοινότητας. Όσο λειτουργεί, υπάρχει κοινωνία. Όταν σπάει, δεν καταρρέει μόνο ένα σύμβολο, καταρρέει η ίδια η πολιτική.
Εδώ ο Γκόλντινγκ συναντά, σχεδόν υπόγεια, τη σκέψη των σοφιστών. Το δίπολο φύσις–νόμος διατρέχει όλο το έργο. Ο Ραλφ εκπροσωπεί τον νόμο: τη διαδικασία, τον λόγο, τη συναίνεση. Ο Τζακ εκπροσωπεί τη φύση: τη δύναμη, το ένστικτο, τη βία. Η επικράτηση του δεύτερου δεν προκύπτει επειδή ο πρώτος «έχει άδικο», αλλά επειδή ο νόμος, για να υπάρξει, χρειάζεται πίστη. Και αυτή η πίστη είναι εύθραυστη.
Ο Καλλικλής στον Γοργία του Πλάτωνα θα αναγνώριζε στον Τζακ τον άνθρωπο που τολμά να ζήσει «κατά φύσιν». Ο νόμος, θα έλεγε, είναι επινόηση των αδυνάτων. Και πράγματι, μόλις ο φόβος αντικαταστήσει τον λόγο, η ισχύς γίνεται αυτοδικαίωση. Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο Γκόλντινγκ δεν παίρνει ανοιχτά θέση. Δεν εξιδανικεύει τον νόμο. Απλώς δείχνει πόσο γρήγορα αυτός παύει να λειτουργεί.
Η βαθύτερη συγγένεια, ωστόσο, είναι με τον Θουκυδίδη. Όχι με τον ρητορικό Θουκυδίδη του «Επιταφίου» λόγου του Περικλή, αλλά με τον ανατόμο της πολιτικής αποσύνθεσης. Η «στάσις» της Κέρκυρας βρίσκει στο νησί των παιδιών του Άρχοντα των Μυγών την αφηγηματική της μικρογραφία. Όπως στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, έτσι κι εδώ, τα ονόματα των πραγμάτων αλλάζουν σημασία: η γενναιότητα γίνεται αγριότητα, η σύνεση δειλία, ο λόγος αδυναμία.
Ο διάλογος Αθηναίων και Μηλίων στοιχειώνει το έργο χωρίς να αναφέρεται. Οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν, οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι πρέπει. Ο Ραλφ έχει δίκιο, αλλά αυτό δεν αρκεί. Στον κόσμο του Γκόλντινγκ, όπως και στον κόσμο του Θουκυδίδη, το δίκαιο χωρίς ισχύ είναι φωνή χωρίς ακροατή.
Η μορφή του Άρχοντα των Μυγών συμπυκνώνει αυτή τη γνώση. Δεν πρόκειται για δαιμονική παρουσία, αλλά για την αποκάλυψη μιας αλήθειας που δεν αντέχεται: το τέρας δεν είναι έξω από την κοινότητα, είναι μέσα της. Ο Σάιμον το καταλαβαίνει — και ακριβώς γι’ αυτό πεθαίνει. Η αλήθεια του είναι άχρηστη πολιτικά. Δεν οργανώνει, δεν φοβίζει, δεν σώζει. Και στον κόσμο αυτόν, η αλήθεια που δεν υπηρετεί τη συνοχή είναι επικίνδυνη.
Εδώ ο Γκόλντινγκ συναντά τον Ντοστογιέφσκι και τον Καμύ. Όπως στον Ντοστογιέφσκι, το κακό δεν γεννιέται από άγνοια αλλά από ελευθερία χωρίς νόημα. Αν όλα επιτρέπονται, δεν χρειάζεται τίποτε δικαιολόγηση. Όπως και στον Καμύ, ο κόσμος είναι παράλογος. Η διαφορά είναι ότι στον Γκόλντινγκ η επίγνωση του παραλόγου δεν οδηγεί σε εξέγερση, αλλά σε προσαρμογή. Οι περισσότεροι επιλέγουν την ασφάλεια της αγέλης.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο του έργου δεν είναι η βία, αλλά η ευκολία με την οποία γίνεται αποδεκτή. Ο πολιτισμός δεν καταλύεται ηρωικά, αλλά·εγκαταλείπεται. Το κοχύλι, που με το φύσημά του συνέρχεται η συνέλευση και συγκροτείται η δια του λόγου πολιτισμένη ανθρώπινη κοινωνία δεν αμφισβητείται θεωρητικά ,·απλώς παύει να μετρά.
Και όταν στο τέλος αποβιβάζεται στο νησί ένας αξιωματικός του ναυτικού και εμφανίζεται ο ενήλικος κόσμος, δεν υπάρχει κάθαρση. Ο πόλεμος συνεχίζεται αλλού, σε μεγαλύτερη κλίμακα (B΄ Παγκόσμιος). Το νησί δεν ήταν εξαίρεση,·ήταν πρόβα.
Ο Άρχοντας των Μυγών δεν μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι κακός. Μας λέει κάτι πιο σκληρό: ότι η πολιτική τάξη είναι μια διαρκής ανακωχή με τη φύση μας. Και κάθε ανακωχή μπορεί να σπάσει.
Και όταν σπάει το κοχύλι. Δεν χάνεται πρώτα η ηθική. Χάνεται η φωνή.
Στον Άρχοντα των Μυγών, κανείς δεν αμφισβητεί τον λόγο. Απλώς… παύει να τον χρειάζεται.
Ο φόβος είναι ταχύτερος. Πιο πειστικός. Πιο αληθινός.
Το κοχύλι δεν είναι δημοκρατία. Είναι ανάσα. Μικρή. Προσωρινή.
Ο Ραλφ μιλάει για κανόνες, για τάξη. Ο Τζακ ακούει. Γελάει. Δεν χρειάζεται επιχειρήματα. Χρειάζεται φόβο. Χρειάζεται πίστη.
Οι σοφιστές θα καταλάβαιναν τον Τζακ: ο λόγος δεν χρειάζεται αλήθεια, χρειάζεται αποτέλεσμα.
Ο Σάιμον καταλαβαίνει κάτι: το τέρας δεν υπάρχει. Κι όμως… είναι ήδη αργά. Η αλήθεια του δεν συγκρατεί τίποτα. Η αλήθεια δεν φοβίζει. Η αλήθεια δεν σώζει.
Το νησί είναι πεδίο μάχης. Μικρογραφία του κόσμου.
Ο Θουκυδίδης θα έλεγε: «Οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν. Οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι πρέπει».
«Ο Άρχοντας των Μυγών», όπως ονομάζεται στο ομώνυμο αυτό έργο του Γκόλντινγκ το κομμένο από τους κυνηγούς του Τζακ κεφάλι του αγριόχοιρου, χαμογελάει. Δεν κυβερνά. Μόνο παρατηρεί. Ξέρει ότι η ισχύς δεν χρειάζεται δίκαιο. Χρειάζεται φόβο και πίστη της αγέλης.
Όπως έγραφε ο Ντοστογιέφσκι: «Το κακό γεννιέται όταν η ελευθερία δεν έχει νόημα».
Ο Καμύ θα έλεγε: «Ο άνθρωπος οφείλει να ζήσει στον παράλογο κόσμο».
Ο Γκόλντινγκ δείχνει κάτι πιο σκληρό: «οι περισσότεροι δεν το αντέχουν!»
Κι εμείς; Συνεχίζουμε να μιλάμε. Και μερικές φορές… η φωνή μας ακούγεται.
Και μερικές φορές… όχι.
Όταν το κοχύλι σπάσει… Δεν υπάρχει επιστροφή. Ο κόσμος συνεχίζεται. Αλλά εμείς… εμείς τότε είμαστε άλλοι.
Δημήτρης Βλάχος, τέως Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Ροδόπης
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στον Παρατηρητή της Θράκης, Τρίτη 3 Φεβρουαρίου 2026. Κάνε κλικ εδώ για την ανάγνωσή του από την εφημερίδα.
[1] Γουίλιαμ Γκόλντινγκ, Ο Άρχοντας των Μυγών, εκδόσεις Καστανιώτη, 2010.