Συνέντευξη στην ΕΡΤ Κομοτηνής_24 Μάη 2014_Μια πόλη, ένας λαός, ένας ζωγράφος: Φρανθίσκο Γκόγια, Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου

«Μια πόλη, ένας λαός, ένας ζωγράφος: Φρανθίσκο Γκόγια, Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου»

Η συνέντευξη στην ΕΡΤ Κομοτηνής, 24 Μάη 2017:

«Μια πόλη – ένας λαός – ένας ζωγράφος:  Φρανθίσκο ντε Γκόγια ι Λουθιέντες, Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου»

 

 

 

«Οι νωπογραφίες του παρεκκλησίου του Αγίου Αντωνίου της Φλορίδα στη Μαδρίτη αποκαλύπτουν την ιδιοφυία του Γκόγια και την κριτική του ματιά απέναντι στην κοινωνία της εποχής του. Η εικαστική αφήγηση του θαύματος του καθολικού Αγίου Αντωνίου της Πάδοβας (1798) δίνει την ευκαιρία στον Ισπανό ζωγράφο να δείξει στον καμβά την ανθρώπινη συνθήκη, δηλαδή την ταραχή, τα πάθη, τις αντιφάσεις της ανθρώπινης κοινωνίας, την ασχήμια και την ομορφιά του ανθρώπου. Ο ζωγράφος μάς μαθαίνει να βλέπουμε. Βλέποντας προσεκτικά καταλαβαίνουμε. Αυτή η κατανόηση των φαινομένων  είναι και η αποστολή της τέχνης κατά τον Γκόγια.

Δημήτρης Βλάχος, Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Ροδόπης, συγγραφέας

 

 

Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου «Εδώ ήταν η Τροία μου!» στην Κομοτηνή, την Πέμπτη 29 Μαρτίου, συνέντευξη στη Νατάσσα Βαφειάδου (Ραδιόφωνο Παρατηρητής)

 

Δ.Βλάχος «Αν ήθελα να δώσω το στίγμα μου θα έλεγα ότι ο χώρος μου είναι εκεί όπου συναντιέται η ποίηση με τη φιλοσοφία»

Share

FacebookTwitter

Share

Google

29.03.2017 11:19

Συνέντευξη: Νατάσσα Βαφειάδου

«Το άχρηστο δηλαδή εκείνο που δεν αποφέρει άμεσα χρήμα, δόξα, τηλεθέαση, είναι απαραίτητο στη ζωή μας, για να τη ζήσουμε»

Δείτε περισσότερα στο: http://www.paratiritis-news.gr/

Η παρουσίαση του νέου βιβλίου, του 7ου κατά σειρά, του κ. Δημήτρη Βλάχου, Σχολικού Συμβούλου Φιλολόγων Ροδόπης, με τίτλο «Εδώ ήταν η Τροία μου! Τόποι στοχασμού της ανθρώπινης κατάστασης Όμηρος – Μιγκέλ Ντε Θερβάντες – Αλμπέρ Καμύ – Θουκυδίδης – Γιώργος Σεφέρης» θα πραγματοποιηθεί σήμερα στην Κομοτηνή με πρωτοβουλία του Δημοκριτείου Βιβλιοχαρτοπωλείου. Συγκεκριμένα η βιβλιοπαρουσίαση θα λάβει χώρα στο καφέ – μπαρ Οχτώ στις 19.30. Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι Δημήτρης Τζελέπης, φιλόλογος 1ου ΓΕΛ Κομοτηνής, Μαρία Αλεξίου, φιλόλογος Μειονοτικού Γυμνασίου – Λυκείου Κομοτηνής, Ιγνάτης Χουβαρδάς, φιλόλογος ιεροσπουδαστηρίου Κομοτηνής.

Λίγες ώρες πριν την βιβλιοπαρουσίαση και τα όσα έχουν να καταθέσουν για το βιβλίο οι συνάδελφοί του, ο κ. Δημήτρης Βλάχος βρέθηκε στα στούντιο του «Ραδιοφώνου του Παρατηρητή» καταθέτοντας τις δικές του σκέψεις γύρω από το βιβλίο, τις αφορμές και τα αίτια που τον οδήγησαν στη συγγραφή του. η συζήτησε βέβαια δεν περιορίστηκε μοναχά στην ιδιότητα του κ. Βλάχου ως συγγραφέα, αλλά με αφορμή τα όσα εξέθεσε για το βιβλίο, επεκτάθηκε και στην έτερη ιδιότητα του, αυτή του εκπαιδευτικό, παραθέτοντας τις σκέψεις του για την παιδεία και την εκπαιδευτική διαδικασία.

Δημήτρης Βλάχος όμως αναλυτικά…

ΠτΘ: Θέλουμε να μας δώσετε μια πρώτη εικόνα των όσων θα παρουσιαστούν την προσεχή Τετάρτη με αφορμή το τελευταίο σας βιβλίο. Είναι το έβδομο αν δεν κάνω λάθος…
Δ.Β.:
 Είναι το έβδομο, αλλά μπορεί να είναι και το πρώτο, αν το δει κάποιος από μια άλλη οπτική. Νομίζω ότι ισχύει αυτό που έχουν πει και οι επαγγελματίες συγγραφείς, ότι ο καθένας που γράφει, έχει ένα βασικό θέμα που τον απασχολεί.  Αυτό το θέμα το δίνει σε πάρα πολλές παραλλαγές. Από αυτή την άποψη είναι το πρώτο, γιατί η παραλλαγή είναι κάτι καινούργιο.  Από την άλλη βέβαια είναι και το τελευταίο σε σχέση με τα προηγούμενα. Είναι αυτά τα περίεργα που βρίσκονται όμως μέσα στη ζωή μας, που σπάνε αυτή τη γραμμή αντίληψης του χρόνου. Δηλαδή, έχουμε μάθει να τα βάζουμε όλα σε μια σειρά. Λέμε αυτό που ήταν χθες, αυτό που είναι σήμερα, αυτό που είναι αύριο, τα βάζουμε δηλαδή σε μια αριθμητική σειρά, λέμε το έβδομο βιβλίο, έχουμε όμως εμπειρία και από μια άλλη πραγματικότητα, η οποία καταργεί αυτή τη γραμμικότητα του χρόνου, καταργεί αυτή τη γραμμικότητα που έχει να κάνει με την ποσοτική αριθμητική διάσταση. Άρα, κάποιο μπορεί να είναι το τελευταίο, μπορεί να είναι και το πρώτο, να είναι και τα δύο παρόντα μαζί σε ένα.

Το πρώτο άρθρο που έχω δημοσιεύσει ήταν το «Σεφέρης, Νίτσε, Χάιντεγκερ», το 2010. Έπειτα ακολούθησαν δυο βιβλία που εκδόθηκαν από τη Φιλοπρόοδη Ένωση Ξάνθης, «Το βλέμμα», μια οντολογία του βλέμματος, «Το κόκκινο», μια ποιητική του κόκκινου, είχε τίτλο «Ένα χαστούκι από παπαρούνες», από ένα στοίχο του Ελύτη. Μετά στις εκδόσεις «Ρώμη» ακολούθησαν άλλα τέσσερα βιβλία, δυο επιστημονικά-ιστορικά, είναι και το αντικείμενό μου αυτό, το ένα έχει να κάνει με τις ρίζες του γλωσσικού εθνικισμού και το άλλο έχει να κάνει με τον εθνικισμό στα Βαλκάνια. Ακολουθεί μια νουβέλα στοχαστική υπό τον τίτλο «Fontanero», και το τελευταίο είναι το «Εδώ ήταν η Τροία μου». Αν ήθελα να δώσω στο στίγμα μου θα έλεγα ότι ο χώρος μου είναι εκεί όπου συναντιέται η ποίηση με τη φιλοσοφία, αν και αυτό ακούγεται λίγο τερατώδες, γιατί η μεν φιλοσοφία κλίνει προς το στοχασμό, την αφαίρεση, τη διάνοια, ενώ η ποίηση κλίνει προς την άλλη πλευρά. Εδώ ακολουθώ το πρόταγμα του Νίτσε που ήθελε να είναι φιλόσοφος-ποιητής. Να σμίξουν αυτά τα δύο.

«Η βασική ιδέα που οδήγησε στη σύλληψη αυτού του βιβλίου είναι η αποκάλυψη του νοήματος των τόπων»

ΠτΘ: Στο βιβλίο αυτό βάζετε σε μια ανοιχτή συνομιλία διαφορετικές προσωπικότητες από τον χώρο των γραμμάτων και των τεχνών, όπως τον Όμηρο με τον Αλμπέρ Καμύ, που για κάποιους θα μπορούσαν να είναι δυο ασύνδετες προσωπικότητες. Πόσο δύσκολο είναι να γίνει αυτό και επίσης φοβηθήκατε ποτέ την κριτική του μη επιτυχημένου αποτελέσματος;
Δ.Β.:
Πάντοτε η κριτική είναι ευπρόσδεκτη γιατί μας βοηθάει να πάμε παραπέρα, αρκεί να στηρίζεται σε βαθιά γνώση. Αυτό που κάνω δεν είναι κάτι καινούργιο. Δάσκαλοί μου σε αυτό που κάνω είναι ο Σεφέρης, ο Ελύτης, τα δοκίμιά τους, αλλά και άλλοι θεωρητικοί, όπως ο Τζορτζ Στάινερ, ή άλλοι που γράφουν τέτοια δοκίμια ελεύθερου στοχασμού όπως Αϊζάια Μπερλίν και συνεχίζουν μια μακρά παράδοση στο δοκίμιο. Με τον τίτλο αυτό του βιβλίου «Εδώ ήταν η Τροία μου», ήθελα να δείξω ότι ο τόπος παράγει νόημα. Ο τόπος παράγοντας και δίνοντας νόημα αμέσως γίνεται ανθρώπινος, εξανθρωπίζεται. Αυτός που καθιστά τον χώρο, τον εξανθρωπίζει και τον κάνει τόπο με νόημα είναι ο ποιητής και ο στοχαστής. Η βασική ιδέα που οδήγησε στη σύλληψη αυτού του βιβλίου είναι η αποκάλυψη του νοήματος των τόπων.

Παίρνω παραδειγματικά τρεις τόπους, το ακρογιάλι, το ποτάμι και την εκκλησία του δήμου, που είναι ένας χώρος γεωγραφικός, αλλά και τόπος. Θέλω να δείξω ότι κάποια πράγματα εμπνέονται σε συγκεκριμένους χώρους για να γίνουν αυτοί οι τόποι. Για το ακρογιάλι, παίρνω δύο ακρογιάλια. Το ακρογιάλι του Ομήρου, με μια παραδειγματική σκηνή, όπου ο Αχιλλέας έχοντας δεχτεί την προσβολή από τον Αγαμέμνονα, αποσύρεται και πηγαίνει στο ακρογιάλι, όπου εκεί συναντούσε πάντοτε τη μάνα του, η οποία ήταν θαλάσσια θεότητα. Στο σημείο αυτό που η θάλασσα σμίγει με τη στεριά, ο Αχιλλέας παίρνει τη μεγάλη απόφαση να πεθάνει για να κερδίσει τη δόξα, και να κάνει το χρέος του. Άρα στο ακρογιάλι συναντάει ο ήρωας το πεπρωμένο του.  Σε ένα άλλο ακρογιάλι στη Βαρκελώνη, έχουμε έναν άλλο ήρωα ή αντιήρωα, όπως είναι ο Δον Κιχώτης, όπου αυτός εκεί συναντάει το δικό του πεπρωμένο, σε μια μονομαχία που αντιμετωπίζει τον Ιππότη της Λευκής Σελήνης. Αν ο Δον Κιχώτης νικούσε τότε είχε δικαίωμα να πάρει τη ζωή του αλλουνού. Αν όμως έχανε θα έπρεπε να αρνηθεί την ομορφιά της Δουλτσινέας του, θα έπρεπε να παρατήσει τα έργα της ιπποσύνης και να αποσυρθεί στο χωριό του. Όπως γίνεται συνήθως γελοιοποιείται ο Δον Κιχώτης, χάνει τη μονομαχία και στο τέλος βρίσκεται με το κοντάρι του αντιπάλου πάνω από το λαιμό του στη μειονεκτική θέση να αρνηθεί την ομορφιά της Δουλτσινέας και να πάει πίσω. Εκείνος απαντά ότι θα αφήσει τα έργα της ιπποσύνης,  αλλά την ομορφιά της Δουλτσινέας δεν μπορεί να την αρνηθεί. Προτιμά το θάνατο από την άρνηση του ιδεώδους. Ο Αχιλλέας σε εκείνο το ακρογιάλι συναντά το πεπρωμένο του και επιλέγει το θάνατο για να κερδίσει την αιωνιότητα αλλά και ο Δον Κιχώτης, ο αντιήρωας, προτιμά το θάνατο από το να αρνηθεί την ομορφιά της Δουλτσινέας. Εκείνο που συνδέει αυτούς τους δύο είναι η συνάντηση με το πεπρωμένο. Το πεπρωμένο τοποθετείται σε ένα συγκεκριμένο χώρο, το ακρογιάλι.

Άρα κάποια πράγματα γίνονται στα ακρογιάλια. Δεν τα νοιώθουμε όλοι αλλά τα νοιώθουν οι ποιητές, τα νοιώθουν οι στοχαστές, γιατί αυτοί βλέπουν αυτά που δεν βλέπουν οι άλλοι κι έπειτα τα δίνουν σε εμάς και μαθαίνουμε να βλέπουμε το ακρογιάλι ως κάτι που είναι γεμάτο με νόημα.

«Η σκέψη προϋποθέτει μια μοναξιά γεμάτη»

ΠτΘ: Λέτε μεταξύ άλλων ότι ο στοχασμός και η ποίηση δεν ανήκουν στα χρήσιμα, ωστόσο γράφετε ότι είναι απαραίτητα για να ζήσουμε ανθρώπινα για να αποκτήσουμε εκείνες τις «ποιότητες», έτσι ώστε να στοχαστούμε  για τη σημερινή ανθρώπινη κατάσταση και για όλα τα ανθρώπινα από τα οποία περιστοιχιζόμαστε και βιώνουμε σήμερα.
Δ.Β.:
Σήμερα μιλάμε πολύ, επίσης σπάμε το κεφάλι μας με πάρα πολλά πρακτικά, χρήσιμα πράγματα. Σήμερα επίσης δεν μένουμε μόνοι. Η σκέψη είναι ακριβώς στους αντίποδες. Η σκέψη προϋποθέτει μια μοναξιά γεμάτη, όχι άδεια. Η σκέψη προϋποθέτει μια αρχοντιά, μια ελευθερία, μια γενναιοδωρία, που σε κάνει να μην ασχολείσαι μόνο με ό,τι αποφέρει άμεσα ένα αποτέλεσμα μετρήσιμο που αποτιμάται σε χρήμα, σε τηλεθέαση, σε οτιδήποτε τέτοιο. Η σκέψη δεν έχει να κάνει με αυτό που σήμερα βασανίζει το μυαλό ή την πένα πολλών. Ήθελα να δείξω εδώ ότι και το άχρηστο δηλαδή εκείνο που δεν αποφέρει άμεσα χρήμα, δόξα, τηλεθέαση, είναι απαραίτητο στη ζωή μας, για να τη ζήσουμε.

ΠτΘ: Ο βασικός στόχος που θέλετε να εξυπηρετεί το βιβλίο είναι το να φτάσει κανείς στον ανθρώπινο στοχασμό, σκεπτόμενος τον κόσμο ως κάτι καλύτερο, από τον υφιστάμενο; Επίσης, μας εξηγήσατε για τα ακρογιάλια, υπάρχουν όμως σήμερα προνομιακοί τόποι στοχασμού για την ανθρώπινη κατάσταση;
Δ.Β.:
Μιλάω για μια γεμάτη μοναξιά. Είναι αυτή η αναγκαιότητα απόσυρσης στον εαυτό μας, όχι με την έννοια ενός εγωισμού ή ενός “αυτισμού”, αλλά της δυνατότητας να ακούσουμε τη σιωπή γύρω μας, της  απομάκρυνση από το θόρυβο.  Είναι αυτό που είπε ένας γάλλος φιλόσοφος, ο Αλέν Μπαντιού, ότι δηλαδή όλοι τρέχουμε σήμερα. «Στους φοιτητές μου λέω, επιβραδύνετε. Έχουμε ανάγκη σήμερα, από ένα χρονικό καταφύγιο, όπου εκεί θα μπορούμε να βρούμε τον εαυτό μας» είπε συγκεκριμένα. Άρα αυτοί οι προνομιακοί τόποι στοχασμού, είναι εσωτερικοί και μας επιτρέπουν να δούμε με μια άλλη ματιά τον εξωτερικό χώρο και να τον καταστήσουμε χώρο με νόημα, δηλαδή τόπο. Να τον κάνουμε δικό μας, να το αφομοιώσουμε.

«Τα κείμενα δίνουν το έναυσμα, ωστόσο όσο “προπονημένη” είναι η ψυχή του εκπαιδευτικού, τόσο επιτελεί το ρόλο του»

ΠτΘ: Όπως εσείς εμπνευστήκατε από τους στοχαστές με τους οποίους «συνδιαλέγεστε» στο βιβλίο  για να το γράψετε, σίγουρα ο στοχασμός και η σκέψη είναι ένα προσωπικό ζήτημα. Δεν θα έπρεπε οι δάσκαλοι, οι καθηγητές, να δίνουν στα παιδιά το έναυσμα για να μπαίνει σε όλη αυτή τη διαδικασία της διαφορετικής σκέψης;
Δ.Β.:
Αυτό που κάνετε εσείς εδώ δείχνει ότι δίνετε βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Άρα αυτό που κάνετε το κάνουν και οι εκπαιδευτικοί. Μέχρι σήμερα, αλλά και αύριο, θα μπαίνει μια ψυχή μέσα στην τάξη και θα κάνει μάθημα, θα βγαίνει στο ραδιόφωνο και θα μιλάει. Αυτή η ψυχή, πρέπει να γυμνάζεται όσο περισσότερο μπορεί και να μην καταφεύγει στον απομονωτισμό. Θεωρώ ότι κάποτε πρέπει να αποσύρεται κάποιος και να ετοιμάζεται για το άλμα, διότι ο χώρος μας δεν είναι έξω από την παλαίστρα, είναι μέσα, αλλά πριν αποσύρεσαι και κάνεις την προπόνησή σου. Το έχεις ανάγκη εσύ αλλά και οι άλλοι σε έχουν ανάγκη να βγαίνεις φρέσκος από αυτή τη δημιουργική μοναξιά σου. Γίνονται πράγματα μέσα στις τάξεις και ευτυχώς έχουμε και τα κείμενα να στηριχτούμε. Κάποτε έρχεται και σε τραβάει το ίδιο το κείμενο, όπως το ακρογιάλι σε τραβάει και σου λέει εδώ πρόσεξε, κάτι γίνεται. Τα κείμενα λοιπόν που διδάσκονται και είναι μέσα δίνουν το έναυσμα. Από κει και πέρα, όσο περισσότερο προπονημένη η ψυχή του δημοσιογράφου, του εκπαιδευτικού, τόσο επιτελεί το ρόλο του. Ο Σωκράτης λέει «εγώ είμαι η αλογόμυγα που ξυπνώ το νωθρό άλογο που είναι ο αθηναϊκός δήμος».  Έτσι ήταν πάντα ο δήμος. Ο λαός αυτό είναι. Αλλά χρειάζεται κι ένας Σωκράτης που να μην τον αφήνει σε ησυχία.

 

http://www.paratiritis-news.gr/article/189932/Dimitris-Blaxos-An-ithela-na-doso-to-stigma-mou-tha-elega-oti-o-xoros-mou-einai-ekei-opou-sunantietai-i-poiisi-me-ti-filosofia

 

Παρατηρητής Θράκης, Πέμπτη 29 Μαρτίου 2017

 

Ηχογραφημένη συνέντευξη στο Ράδιο Παρατηρητής κλικ εδώ

Η εικαστική αφήγηση ενός θαύματος/ Φρανθίσκο ντε Γκόγια ι Λουθιέντες, Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου, Δημήτρης Βλάχος, περιοδικό Δίοδος, τεύχος 10, Σεπτέμβριος 2016

  1. IMG_20161230_165234«…Το θέμα της νωπογραφίας του τρούλου παραπέμπει στην αποκατάσταση της αδικίας. Με τη θαυματουργική παρέμβαση του Αγίου ένας αθώος, που επρόκειτο να καταδικαστεί για φόνο που δεν διέπραξε, σώζεται κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή. Η ανθρώπινη δικαιοσύνη είναι τυφλή και επιρρεπής στο σφάλμα, καθώς είναι δέσμια της φαινομενικότητας και της άστοχης κρίσης. Η μαρτυρία του δολοφονημένου που αναστήθηκε από τον Άγιο, μόνον για να ομολογήσει την αθωότητα του κατηγορουμένου, αποτελεί θαυματουργική επέμβαση θεραπείας της αδικίας, προτού ακόμη αυτή γίνει ανεπανόρθωτη. Ο θάνατος, επίσης, είναι παρών στην εικαστική αφήγηση του Γκόγια. Παραπέμπει σ’ αυτόν ο αναστημένος νεκρός, ισχνός με πρασινοκίτρινο δέρμα, μεγάλα αυτιά και ξυρισμένο κεφάλι. Κάθε ανάσταση, άλλωστε, θυμίζει έναν θάνατο.
  2. Εικόνα 5_Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου_τρούλοςIMG_20161230_165617Το θαύμα της ανάστασης, ωστόσο, φαίνεται να είναι η πρόφαση για να δείξει ο ζωγράφος το ετερόκλητο αυτό πλήθος που αποτελεί την κοινωνία της εποχής του, τα λαϊκά στρώματα, τον ισπανικό λαό του Γκόγια, χωρίς τους ευγενείς και τον κλήρο, που απουσιάζουν, προκλητικά θα ’λεγε κανείς, από μια εκκλησία, η οποία μάλιστα ανήκε στη βασιλική οικογένεια και στην οποία εκκλησιάζονταν οι αυλικοί. Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου της Πάδοβας σχεδόν υποχωρεί στο παρασκήνιο. Στον τρούλο, αντί για τον Χριστό, βλέπουμε τον λαό αγριεμένο. Τα πάθη του βλέπουμε, την ταραχή του, τα ελαττώματά του, εκφρασμένα με τα ζωηρά χρώματα της πολύχρωμης παλέτας του Γκόγια (εικόνες 10, 11, 12) . Κάθε άλλο παρά γαλήνη νιώθει κανείς βλέποντας αυτή τη νωπογραφία. Οι όχλοι του Γκόγια τρομάζουν τον θεατή και η αναπαράστασή τους από αυτόν τον ιδιοφυή ζωγράφο στα τέλη του 18ου αιώνα επρόκειτο να αποδειχτεί προφητική για τον καταστροφικό ρόλο που επρόκειτο να διαδραματίσουν ως μάζες πλέον κατά τον 20ο αιώνα. Βέβαια, στη νωπογραφία αυτή ο λαός ως  μάρτυρας του θαύματος  δεν εμφανίζεται ως έθνος,  όπως ας πούμε εμφανίζεται στον Όρκο του Σφαιριστηρίου του προπαγανδιστή ζωγράφου Νταβίντ (1791). Ο λαός του Γκόγια που παρευρίσκεται στο θαύμα δεν ομογενοποιείται πολιτικά ως έθνος, ούτε καν από την άποψη της κοινής θρησκευτικής εμπειρίας. Παραμένει όχλος διαφοροποιημένων ατόμων, των οποίων το βλέμμα συγκλίνει προς το κέντρο του θαύματος ή αποκλίνει από αυτό.  Η στάση του ζωγράφου είναι κριτική τόσο απέναντι στο θαύμα όσο και απέναντι στην ίδια την κοινωνία εντός της οποίας αυτό εκτυλίσσεται.», Δημήτρης Βλάχος, «Η εικαστική αφήγηση ενός θαύματος/Φρανθίσκο ντε Γκόγια ι Λουθιέντες, Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου», περιοδικό Δίοδος, τεύχος 10, Σεπτέμβριος 2016.

 

Γιατί ο Θερβάντες;

http://www.paratiritis-news.gr/article/186517/Giati-o-Therbantes

Κάποιες σκέψεις με αφορμή τα 400 χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα του Δον Κιχώτη (1616-2016)

afisa-epek-5-4«Έχουμε ταυτίσει τους ήρωες του μύθου με τη νεότητα, την ομορφιά, τη θεϊκή ή ευγενική καταγωγή, τις σωματικές, ηθικές και διανοητικές δυνάμεις, τη δόξα, τη νίκη, το μεγαλείο. Οι ήρωες που μας κληροδότησε η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα είναι λαμπεροί και νικηφόροι. Ακόμη και όταν πεθαίνουν –νέοι οι περισσότεροι από αυτούς– είναι όμορφοι. Αλλά και οι σεβάσμιοι γέροντες, όπως ο Πρίαμος και ο Οιδίποδας, όταν συντρίβονται, τους χαρακτηρίζει το μεγαλείο. Αυτή είναι η ελληνορωμαϊκή αισθητική του ήρωα. Κάποια από τα χίλια πρόσωπα με τα οποία αποκαλύπτεται ο ήρωας στην ιστορία των ονείρων της ανθρωπότητας.

Ας φανταστούμε, λοιπόν τώρα, ένα άλλο πρόσωπο,  έναν ήρωα διαφορετικό. Ψηλό, ξερακιανό,  γύρω στα 50, με μια πανοπλία πολυκαιρισμένη των προπάππων του και σκουριασμένη, και με μια αστραφτερή μπρούτζινη  λεκάνη ενός μπαρμπέρη για περικεφαλαία, να καβαλάει ένα άθλιο άλογο και να βγαίνει στους δρόμους και να περιπλανιέται για να προστατέψει τους αδύναμους και να αποκαταστήσει την αδικία σε έναν κόσμο που τρέφεται από αυτήν. Αυτός ο άδικος κόσμος είναι ο πραγματικός κόσμος και ο περιπλανώμενος ιππότης, σε μια εποχή που δεν υπήρχαν πια ιππότες, είναι ο ήρωας λυτρωτής που έρχεται από έναν άλλο κόσμο, έναν από τους δυνατούς κόσμους που στήνει μπροστά μας η λογοτεχνία.

cervantes

Μιγκέλ ντε Θερβάντες Σααβέρδα 1547-1616

Μα είναι δυνατόν να υπάρχει τέτοιος ήρωας; Ποιος θα ταυτιζόταν μαζί του; Ποιος θα ήθελε να του μοιάσει; Τι προοπτικές επιβίωσης στον χρόνο θα είχε; Σύμφωνα με τη λογική και τις στατιστικές ένας τέτοιος ήρωας ή, αν θέλετε, αντι-ήρωας δεν επρόκειτο να ζήσει περισσότερο από αυτόν που τον επινόησε. Το πιο πιθανόν, μάλιστα, θα ήταν να ξεχαστεί ενόσω ακόμη ζούσε ο δημιουργός του. Κι όμως, στην περίπτωση του περιπλανώμενου ιππότη της Ελεεινής Μορφής, η λογική και οι στατιστικές, διαψεύστηκαν. Ο Δον Κιχώτης, ο ήρωας του μυθιστορήματος του Θερβάντες, όχι μόνο επιβίωσε, αλλά εξακολουθεί να εμπνέει και να προσφέρεται σε νέες ερμηνείες τέσσερις αιώνες μετά την έκδοσή του (1ο Μέρος: 1605, 2ο Μέρος: 1615).

Μυθιστοριογράφοι του 19ου και του 20ου αιώνα, όπως ο Ντοστογιέφσκι (1821-1881), ο Φώκνερ (1897-1962), ο Κάρλος Φουέντες (1928-2012), επηρεάστηκαν από τον Δον Κιχώτη. Αλλά και πολιτικοί και επαναστάτες, όπως ο Σιμόν Μπολιβάρ και ο Τσε Γκεβάρα, εμπνεύστηκαν από αυτόν. Ακόμη και ο Φρόιντ, ο πατέρας της ψυχανάλυσης, γοητεύτηκε από αυτό το μυθιστόρημα, στις σελίδες του οποίου, τέσσερις αιώνες πιο μπροστά από τις δικές του μελέτες, το υποσυνείδητο, τα όνειρα και η τρέλα θεματοποιούνται λογοτεχνικά. Ο Δον Κιχώτης είναι ο μακροβιότερος ζωντανός μύθος της νεότερης Ευρώπης. Δεν είναι υπερβολή αυτός ο ισχυρισμός.  Ένας μύθος για έναν ήρωα αλλόκοτο –είναι αλήθεια– ωστόσο, ένας μύθος το ίδιο ισχυρός και γόνιμος με τους μεγάλους και λαμπερούς μύθους της ελληνικής αρχαιότητας. Ίσως γιατί για τη δημιουργία του χρησιμοποιήθηκαν οι ψηφίδες της ελληνικής μυθικής και φιλοσοφικής παράδοσης. Ίσως γιατί το χαοτικό αυτό μυθιστόρημα είναι συγχρόνως κλασικό, μοντέρνο και μεταμοντέρνο, που σημαίνει πάντοτε ανοιχτό σε νέες αναγνώσεις και ερμηνείες.

Ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες προϋποθέτει για την ανάγνωσή του πολυπρισματική όραση, μύηση στο υπονοούμενο και στην ειρωνεία, διάθεση για διερώτηση και απορία πάνω σε θεμελιώδη ανθρωπολογικά και φιλοσοφικά ζητήματα (ελευθερία, έρωτας, ηθική, δικαιοσύνη, αλήθεια, λογική, τρέλα). Και ετοιμότητα αναθεώρησης βεβαιοτήτων και γενναιότητα παραδοχής αντιφάσεων εγγενών στην ανθρώπινη φύση απαιτεί η ανάγνωσή του.

Σε  ό,τι αφορά εμάς τους Έλληνες τώρα, ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες ως πρωταρχή και συνάμα αξεπέραστη για τις καινοτομίες του κορύφωση του νεότερου ευρωπαϊκού μυθιστορήματος δεν θα είχε αυτή τη μορφή και την πάντοτε ανοιχτή σε ερμηνείες θέαση, αν δεν είχε μπολιαστεί και με την ελληνική φιλοσοφία. Η ιδιοφυία του Θερβάντες έγκειται στο γεγονός ότι αφομοιώνει γόνιμα την πρακτική ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη (κυρίως τα Ηθικά Νικομάχεια), τη Ρητορική και την Ποιητική του, αλλά και την οντολογία και τη γνωσιολογία του Πλάτωνα (Πολιτεία, Φαίδρος, Ίων), με έναν τρόπο μοναδικό. Αναγνωρίζουμε στον Δον Κιχώτη ψηφίδες που προέρχονται από το έργο των δύο αυτών φιλοσόφων. Για μας τους Έλληνες η παρουσία του αριστοτελικού και του πλατωνικού στοχασμού στον Δον Κιχώτη θα μπορούσε να είναι από φιλοσοφική άποψη σημειολογικά εφάμιλλη με την παρουσία του συγγραφέα του ως στρατιώτη στη ναυμαχία της Ναυπάκτου στα 1571, την πρώτη ήττα των Οθωμανών Τούρκων κατά την προέλασή τους στην Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Η αφομοίωση ψηφίδων του αριστοτελικού και του πλατωνικού φιλοσοφικού λόγου από τον Θερβάντες στον Δον Κιχώτη του, όπως και ο συμβολισμός της πρώτης νίκης της χριστιανικής Ευρώπης κατά των Οθωμανών στα ελληνικά νερά της Ναυπάκτου, συνιστούν μαρτυρία της ελληνικής παρουσίας στον πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης. Μαρτυρία λησμονημένη σήμερα, είναι γεγονός, αλλά πάντοτε σε ετοιμότητα για να αποκαλυφθεί το νόημά της, όταν έρθει ο καιρός της α-λήθειας».

*Ο Δημήτρης Βλάχος, είναι Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Ροδόπης